historia powstawania repertuaru realizowanejgow ramach projektu
Gdańskie Stypendium Kulturalne Fundusz Twórczy
/muzyka z XVII i XVIII-wiecznego Gdańska na dwa klawesyny/
XVII i XVIII-wieczny Gdańsk był miastem wielobarwnym i wielowymiarowym. Szczególnie w pierwszej połowie XVII wieku było to miejsce, w którym bardzo duże znaczenie miały kultura i sztuka. Wielka tolerancja wyznaniowa Gdańska powodowała, że do miasta przybywali twórcy różnych wyznań z całej Europy. Muzykalia gdańskie są zatem pełne wspaniałych kompozycji, które od wielu lat wzbogacają repertuar muzyków specjalizujących się w wykonawstwie historycznym.
Repertuar, który powstał w ramach projektu Gdańskie Stypendium Kulturalne Fundusz Twórczy, łączy w sobie dwie pasje: podziw dla ocalałych dzieł oraz miłość do klawesynu. To właśnie ten instrument jest głównym bohaterem programu prezentowanego na płycie CEMBALI SPEZZATI. Przedsięwzięciu przyświecała idea opracowania na dwa dialogujące klawesyny, utworów, w oryginale pisanych na duże składy wokalne, wokalno – instrumentalne, kameralne lub na organy.
Wybór kompozycji był częściowo związany z możliwościami brzmieniowymi instrumentów, chociaż w wielu wypadkach przełamuje stereotypy myślenia o klawesynach. Aura kompozycji czasami staje się bardziej intymna w stosunku do oryginału, innym razem blask szarpanych strun podkreśla wirtuozerię i energię utworów.
Do opracowania zostały wybrane następujące kompozycje:
1. Franziscus de Rivulo (d. 1564) – [Motet] Gloria in excelsis Deo [à 8]
Source: PL-GD Ms. 4003
Edition: Franciscus de Rivulo: Motety/Motets/Motetten, ed. Romuald Szyszko, Pelplin 1991.
2. Paul Siefert (1586-1666) – Canzon à 8
Source: Psalmorum Davidicorum ad gallicam melodiam […], Gdańsk 1651.
Edition: Danziger Instrumental-Muisk, ed. Franz Keßler, Hannsler Verlag 1979.
3. Balthasar Erben (1626-1686) – Sonata sopra ut re mi fa sol la a due violini (Basso Continuo) di Sig r Baltazer Erbenn
Source: S-Uu Instr. mus. i hs. 3:4
Edition: Danziger Instrumental-Muisk,ed. Franz Keßler, Hannsler Verlag 1979.
4. François Dufault (1604-1672) / Hinrich Niewerth (d. 1699) – [Suite en ut mineur] Tombeau de Mons: von der Linden compose p[ar]Mons. Henry Niewerth / Countrepartie de Nievert sur Mareschal Linde Allem: [after: F. Dufault – Allemande CLFDuf nº 16]; Courante du Meme / Countrepartie. Courante du mesme. [after: F. Dufault – Courante CLFDuf nº 37]; Sarabande du Meme. / Countrepartie, Sarabande du mesme. [after: F. Dufault – Sarabande CLFDuf nº 57]; Gique du Meme. [after: F. Dufault – Gique CLFDuf nº 75]**
Sources: D-Bsa SA 4060 / D-B Danzig 4230
5. Kaspar Förster junior (1616-1673) – Dulcis amor Jesu à 4 […] di Sig r Gasparo Förster KBPJ 14
Source: S-Uu Vok. mus. i hs. 80:119
Edition: Kaspar Förster (1616–1673): Dulcis amor Jesu […], ed. Jesper Jerkert, Stocholm 2016.
6. Jean Jeremias du Grain (c. 1700-1756) – Cantata am Ersten Wey=nachts Feur=Tage. A 11. […] da Sign: du Grain. [text incipit: Willkommen Erlöser der Erden] III. Aria Allegro [Basso, text incipit: Rüstet euch, erboste Feinde]
Source: PL-GD Ms Joh.188
7. Johann Balthasar Christian Freislich (1687-1764) – Das ist meine Freude NesF B44
Source: PL-GD Ms Joh.22
8. Friedrich Christian Samuel Mohrheim (1718-1780) – [Trios in G/g] Trio 1. a 2 Clavier & Pedal da Mohrheim [without tempo indication]; Trio 2. a 2 Clavier & Pedal da Mohrheim [Andante]; Trio 3. a 2 Clavier & Pedal da Mohrheim [Fuga]
Source: D-B Mus.ms. 30190
Edition: Friedrich Christian Mohrheim (1719 – 1780): Organ Works: II Organ Trios, ed. Maciej Babnis, Wydawnictwo Organon, Gdańsk 1994.
9. Theophil Andreas Volckmar (1684-1768) – Sonata 1. à due Clav: et Pedale.
Source: D-Dl Mus.2390-U-1 [Kirchen SONATEN Auff eine Aus dreÿ Clavieren und Pedal beste= hende ORGEL gerichtet von Theophilo Andrea Volckmar Organist zur H Dreÿfaltigkeit in Dantzig. (1717)]
10. Johann Valentin Meder (1649-1719) – Trio Chaconne par J V Meder
Source: S-Uu Instr. mus. i hs. 56:6
Edition: Danziger Instrumental-Muisk,ed. Franz Keßler, Hannsler Verlag 1979.
Sposób opracowania poszczególnych kompozycji różnił się i był dostosowany do faktury oraz stylistyki utworu. W czasie pracy nad przygotowaniem do rejestracji materiału zdarzały się korekty opracowań wynikające z dostępnych instrumentów.
Franziscus de Rivulo – [Motet] Gloria in excelsis Deo [à 8]
Kompozytor przybył do Gdańska prawdopodobnie z Niderlandów. Był kapelmistrzem w Kościele NMP w Gdańsku w latach 1560-1564. Sprawował funkcję bardzo prestiżową, na którą muzycy byli wybierani niezwykle starannie. Musieli legitymować się wysokim poziomem umiejętności, grać na instrumentach, śpiewać, komponować. Warto podkreślić, że kapela kościoła NMP pełniła również funkcję kapeli Rady Miasta.
W opracowanym motecie można doszukać się techniki chori spezzati. Kompozytor zestawia ze sobą dwa czterogłosowe chóry i wspaniale operuje głosami, czasami zagęszczając, a innym razem rozrzedzając fakturę. Dwie partie klawesynu to dwa chóry. Ideą opracowania było przede wszystkim zachowanie współbrzmień. Długie wartości w niektórych fragmentach są powtarzane ze względu na wybrzmiewanie instrumentu. Nie zostało użyte zdobnictwo, z wyjątkiem pojedynczych arpeggiów, co pomaga zachować spokojną narrację. Istotą było ustalenie artykulacji uwypuklającej wejścia poszczególnych głosów oraz tempa, które pozwoli na swobodne prowadzenie fraz.
Paul Siefert – Canzon à 8
P. Siefert był organistą przy wielkich organach w Kościele NMP /1623-1666/. Kształcił się poza Gdańskiem, dzięki stypendiom przyznawanym uzdolnionej młodzieży przez bogatych gdańskich patrycjuszów. Znany jest jego spór z Scacchim dotyczący musica moderna.
Z okazji wizyty w 1646 roku w Gdańsku przyszłej królowej Polski Marii Ludwiki Gonzagi, powstało monumentalne epitalamium na sześć chórów oraz instrumentalna canzona
Canzona została podzielona pomiędzy klawesyny, podobnie jak wcześniej omawiany motet. Każdy instrument realizuje czterogłos. Artykulacja wszystkich partii podkreśla ich odmienny charakter: pierwsza pisana w wyższych rejestrach jest lżejsza, druga pisana niżej, dla dętych instrumentów jest nieco cięższa. Dialog obu klawesynów w tej kompozycji słychać bardzo wyraźnie. Bywa, że instrumenty przekomarzają się, prezentują swoje solowe wypowiedzi, aby skończyć wspólnie, harmonijnie całość. W utworze tym, ze względu na zbyt odległe interwały, konieczne było przeniesienie niektórych dźwięków w inne rejestry. Dla podkreślenia charakteru poszczególnych wypowiedzi dodano sporo improwizowanych ozdobników, które bardzo dobrze sprawdziły się na klawesynie. Dzięki temu kompozycja stała się bardziej taneczna i zyskała indywidualny rys. Taka praktyka była powszechna, więc jest ona zgodna ze stylem kompozycji.
Balthasar Erben – Sonata sopra ut re mi fa sol la a due violini (Basso Continuo) di Sig r Baltazer Erbenn
B. Erben, dzięki stypendium Rady Miasta, kształcił się w Europie m. in. u J. J. Frobergera.
Kompozytor był kapelmistrzem w Kościele NMP od 1658 roku do 1686. Posadę tę zdobył, starając się o nią po raz drugi, po przyjeździe z Rzymu. Tworzył muzykę religijną i świecką. Niestety, wiele jego kompozycji zaginęło.
Opracowany utwór to w oryginale sonata na dwoje skrzypiec i b.c. Jedna z nielicznych kompozycji wydanych współcześnie z komentarzem krytycznym.
Kierując się powszechnie stosowana zasadą, partie skrzypiec zostały rozdysponowane w tym utworze pomiędzy prawe ręce klawesynistów. Ręce lewe dublują głos basowy, bez dodawania dodatkowej harmonii. Partie prawych rąk wzbogacone są o francuskie improwizowane ozdobniki /tryle, mordenty/, które podkreślają wpływy stylu francuskiego w prezentowanej kompozycji.
François Dufault (1604-1672) / Hinrich Niewerth (d. 1699) – [Suite en ut mineur]
Kompozytor był przedstawicielem francuskiej szkoły lutniowej.
Utwór składający się z czterech części został w oryginale napisany na dwie lutnie. Dzięki badaniom Kennetha Sparra udało się nie tylko odnaleźć kontrpartię i tym samym skompletować utwór, ale także ustalić, że to właściwie adaptacja dzieł francuskiego wirtuoza lutni François’a Dufault’a. Faktura utworu jest bardzo bliska francuskim suitom klawesynowym, które czerpały z muzyki lutniowej. To sprawia, że wykonanie go na dwóch klawesynach brzmi bardzo dobrze. Z pewnością nie bez znaczenia jest fakt, że utwór przeniesiony został z instrumentów szarpanych. Oryginalne partie urozmaicono dodatkowymi ozdobnikami. Niektóre oryginalne ornamenty zostały zmienione na takie, które lepiej brzmią na klawesynie. Wzbogaceniu uległa harmonia utworu, a liczne arpeggia, szczególnie w częściach pierwszej i trzeciej wypełniają brzmienie. Gigue otrzymał też drugą partię, która jednak się nie zachowała. Charakter tańców podkreśla wysublimowana artykulacja.
Kaspar Förster junior – Dulcis amor Jesu à 4 […] di Sig r Gasparo Förster KBPJ 14
K. Förster junior uważany jest za „klejnot” wśród gdańskich muzyków. Urodził się w Gdańsku. Był uznanym improwizatorem i śpiewakiem. Podobnie jak wcześniej omawiani twórcy, dzięki stypendium Rady Miasta, kompozytor studiował u mistrzów włoskich, niderlandzkich. Był członkiem kapeli Władysława IV, a w późniejszych latach Fryderyka III w Danii. Był także muzykiem i kapelmistrzem w Kościele NMP w Gdańsku. Większość jego zachowanej twórczości to dzieła wokalno – instrumentalne.
Opracowana kompozycja jest przykładem pięciogłosowego koncertu wokalno – instrumentalnego. Opracowanie utworu miało na względzie, oprócz przeniesienia tekstu, jak najlepsze przystosowanie go do brzmienia i faktury dwóch klawesynów. Niektóre fragmenty są minimalistyczną intymną opowieścią, bez realizacji basso continuo. Inne są wzbogacone akordową podstawą i improwizowanymi diminucjami nawiązującymi do stylu toccatowego. Melodie urozmaicają dodane ozdobniki. Wybór opracowania utworu jest ściśle związany z tekstem wykorzystanym przez K. Förstera.
Jean Jeremias du Grain – Cantata am Ersten Wey=nachts Feur=Tage. A 11. […] da Sign: du Grain. [text incipit: Willkommen Erlöser der Erden] III. Aria Allegro [Basso, text incipit: Rüstet euch, erboste Feinde]
J. J. du Grain urodził się w Gdańsku około 1700 roku Studiował muzykę w Hamburgu u Georga Philippa Telemanna i został mianowany solistą wokalnym w wielkim wykonaniu kantaty Telemanna z okazji obchodów 200. rocznicy Wyznania Augsburskiego. Po ukończeniu studiów przeniósł się do Elbląga. W latach 1737-1739 du Grain pełnił funkcję kantora w kościele Mariackim w Elblągu. W 1739 roku osiedlił się w Gdańsku i objął stanowisko organisty w ówczesnym kalwińskim kościele św. Elżbiety. W 1740 roku zainicjował serię publicznych koncertów, podczas których występował jako dyrygent, klawesynista. Zmarł 14 stycznia 1756 roku podczas swojego koncertu w Domu Angielskim w Gdańsku.
Opracowanie prezentowanej arii nawiązuje do koncertów solowych na dwa instrumenty. Podkreślona została wirtuozeria kompozycji. Fragmenty tutti przeplatają się z solistycznymi. Ideą nie było naśladowanie oryginału, lecz inspiracja tekstem do stworzenia doskonale brzmiącej na dwóch instrumentach koncertującej formy. Podczas rejestracji wykorzystany został potencjał instrumentów i możliwości barwowe dostępnych kopii.
Johann Balthasar Christian Freislich – Das ist meine Freude NesF B44
Kompozytor około 1730 osiadł w Gdańsku. Był przyrodnim bratem Maximiliana Dietricha Fresslicha, po którego śmierci objął stanowisko kapelmistrza przy gdańskim kościele Mariackim. Jako płodny kompozytor i zdolny kapelmistrz, odegrał ważną rolę w kulturalnym życiu Gdańska. Wiele jego kompozycji wiązało się z godnymi uwagi rocznicami.
Aria Das ist meine Freude została opracowana, podobnie jak wcześniejsza, w formie solowej kompozycji na dwa klawesyny. Bardzo dużą rolę odegrało wykorzystanie możliwości barwowych klawesynów. W opracowaniu pojawiają się improwizowane francuskie ozdobniki, podkreślające lekkość formy. Fragmenty tutti tworzą polifonizujące fragmenty, pomiędzy którymi każdy z muzyków popisuje się swoim solo. Dzięki tym zabiegom utwór zyskał nową przestrzeń i kolorystykę.
Friedrich Christian Samuel Mohrheim – [Trios in G/g] Trio 1. a 2 Clavier & Pedal da Mohrheim [without tempo indication]; Trio 2. a 2 Clavier & Pedal da Mohrheim [Andante]; Trio 3. a 2 Clavier & Pedal da Mohrheim [Fuga]
F. Ch. S. Mohrheim był kompozytorem, kapelmistrzem, klawesynistą oraz organizatorem koncertów publicznych, prywatnie synem kantora z Neumarku. Uczył się w szkole św. Tomasza w Lipsku pod kierunkiem Johanna Sebastiana Bacha. Kopiował jego dzieła, m.in. inwencje, sinfonie, głosy kantat, Pasję według św. Mateusza, przypuszczalnie także głosy Oratorium na Boże Narodzenie, jak również dzieła Georga Philippa Telemanna. W 1738 zapisał się na studia uniwersyteckie w Jenie, a jesienią 1739 jako student prawa został immatrykulowany na uniwersytecie w Halle. Do Gdańska przybył prawdopodobnie w 1747. Pierwszy koncert z jego udziałem odbył się 2 października tego roku. W Gdańsku znany był jako wirtuoz gry na klawesynie i kompozytor. Po zdanym teście, został oficjalnym zastępcą (Substitut, Adjunct) kapelmistrza kościoła NMP. Pozostawił po sobie twórczość obfitą, różnorodną pod względem gatunkowym i formalnym: wokalno-instrumentalne utwory religijne (pasje, oratoria, kantaty), świeckie (śpiewogry, kantaty) oraz instrumentalne (tria organowe, sinfonie, koncerty, sonatę).
Do opracowania wybrane zostały części z triów organowych. Są to utwory pisane w stylu galant, który korespondował z luksusowym życiem mieszczan, prowadzonym w podgdańskich rokokowych rezydencjach. Utwory zachowują swoją pierwotną formę. Podkreślenie stylu kompozycji polega na ograniczeniu opracowania do dodaniu kilku ozdobników. Całość musi brzmieć lekko. Podział oryginalnego tekstu pomiędzy dwa klawesyny tworzy dialogi pomiędzy muzykami.
Theophil Andreas Volckmar – Sonata 1. à due Clav: et Pedale.
T. A. Volckmar był synem Johanna Arnolda Volckmara, organisty w dawnym kościele św. Gertrudy (dziś ewangelicki kościół Świętej Trójcy na Łasztowni) oraz w kościele św. Piotra i Pawła. W tej ostatniej świątyni Theophil Andreas od 1708 pełnił obowiązki następcy swojego ojca, lecz już w 1712 przeniósł się do Gdańska, gdzie został organistą w tamtejszym kościele Świętej Trójcy, a od 1717 w kościele św. Katarzyny. W roku 1730 przeprowadził się do Koszalina, a w 1733 powrócił do swojego miasta rodzinnego, gdzie został organistą w szczecińskim kościele św. Jakuba. Był wirtuozem organów, ponadto kompozytorem, należącym stylistycznie już do późnej fazy baroku. Stylistyka jego utworów pozostaje często pod wpływem muzyki włoskiej, co odróżnia jego twórczość od większości ówczesnych prowincjonalnych kompozytorów północnych Niemiec. Komponował utwory przeznaczone na organy, ale też sonaty na skrzypce z towarzyszeniem organów. Ponadto w jego dorobku znajdują się arie, kantaty, oratorium oraz ewangelickie pieśni kościelne.
Do opracowania została wybrana Sonata I. Tekst oryginału wzbogacono o basso continuo wynikające z głosu pedałowego. Rozbudowane b. c. podkreśla rozmach utworu i dodaje całej kompozycji przestrzeni. Podobnie urozmaicona została o wirtuozowskie przebiegi partia pedałowa. W utworze są też wykorzystane krótkie ozdobniki. Dzięki tym zabiegom utwór brzmi jak popisowa sonata na dwa klawesyny.
Johann Valentin Meder – Trio Chaconne par J V Meder
Kompozytor, zanim przybył do Gdańska, był zatrudniony jako śpiewak w kapelach dworskich w różnych niemieckich miastach. Utrzymywał kontakty z wieloma znanymi kompozytorami z całej Europy. Po przyjeździe do Gdańska pełnił funkcję kapelmistrza w kościele NMP. W roku 1699 J. V. Meder opuścił miasto.
Był on powszechnie uznawany za najbardziej znamienitego kompozytorem swoich czasów. Jego twórczość obejmuje różnorodne gatunki i formy powszechne w czasach, w których żył.
Opracowanie chaconne na dwa klawesyny polegało na podziale głosów solowych pomiędzy prawe ręce klawesynistów oraz na wymianie lub wykonywaniu w unisonie głosu basowego, wzmacnianego w wybranych fragmentach całą harmonią. Głosy solowe, szczególnie w części B, zostały dosyć bogato ozdobione nawiązując do francuskich tradycji. Oprócz zdobnictwa i realizacji basso continuo opracowanie nie było ingerencją w oryginalną tkankę muzyczną. Wykorzystana artykulacja podkreśla charakter kompozycji, szczególnie ma to znaczenie w wieńczącym część A polonezie.
Utwory, dzięki opracowaniu na dwa klawesyny, zyskały nową kolorystykę. Charakter niektórych kompozycji otrzymał intymny klimat, inne rozbłysnęły, dzięki wzbogaconej fakturze i improwizowanemu zdobnictwu.
Ideą było odczytać intencje kompozytorów i przenieść je na grunt muzyki klawesynowej, korzystając z możliwych na t